اسلام شناسی يا اسلام سرايی

در اوايل ارديبهشت 51 جزوه‏های 15 - 16 حسينيه را تحت عنوان " اسلام‏ شناسی " خواندم و آنچه به نظرم می‏رسد يادداشت می‏كنم : اولا به نظر من اين جزوه چيزی كه نيست اسلام شناسی است، حداكثر اين‏است‏ كه بگوئيم اسلام سرايی يا اسلام شاعری است، يعنی اسلام موضوع و سوژه يك‏نوع‏ شعر و تخيل ولی به صورت نثر شده است و البته زيبا هم سروده شده است و بيشتر از سوسياليسم و كمونيسم و ماترياليسم تاريخی و اگزيستانسياليسم‏ مايه گرفته است تا اسلام
فرق است ميان شناختن چيزی و سوژه قرار گرفتن‏وی و سروده شدن آن . مثلا يك وقت طبيعت را می‏خواهيم بشناسيم ، ماه و خورشيد و دريا و كوه و درخت و گل را می‏خواهيم بشناسيم ، آن خود متدی دارد كه خالی از هر نوع‏ تخيل و اعمال ذوق بايد تحت مطالعه قرار گيرد ، تجزيه و تحليل شود .

 يك وقت هست خورشيد يا ماه يا ساير موضوعات طبيعی سوژه شعر قرار می‏گيرد ، در آنوقت مطلب شكل ديگر به خود می‏گيرد . مثلا توجيه زبان بنفشه در پشت سر از نظر طبيعت شناسی يك چيز است و از نظر شعری چيزی ديگر ، از نظر شعری اينچنين توجيه می‏شود :

و همچنين ريزش آب چشم در پيری از نظر طبيعی يك توجيه دارد و از نظر شعری توجيه ديگر ، كه شاعر می‏گويد :

راست بودن سرو از نظر طبيعی يك توجيه دارد و از نظر شعری توجيه ديگر :

و همچنين . .
اسلام شناسی نيز غير از اسلام سرايی است . آنچه در اين جزوه آمده اين‏ است كه اسلام سوژه قرار گرفته برای يك سلسله تخيلات و حداكثر انديشه‏های‏ ديگر
اگر ما بخواهيم اسلام را بشناسيم ، مانند هر مورد ديگر بايد محتوای اسلام‏ را از كتاب و سنت قولی و عملی قطعی طرح كنيم و مورد تجزيه و تحليل قرار دهيم . در اين جزوه آن چيزی كه طرح نشده است متون اصلی اسلام است . ما نمی‏توانيم از پيش خود سخنی درباره توحيد اسلام ، معاد اسلام ، انسان از نظر اسلام ، جامعه از نظر اسلام بگوييم بدون آنكه متون اصلی اسلام را در اين‏ زمينه طرح كنيم

 پس عيب اصلی اين جزوه اين است كه از متون اسلامی روگردانده است و حداكثر كه چند جمله‏ای سوژه قرار گرفته است
نويسنده از آن نظر كه به متون اصلی وارد نبوده ، از اول خود را راحت‏ كرده است ، همانند آنكه گفت : " صرف و نحو دو فرشته بودند در قيد ، و من بر آنها منت گذاشتم و آزادشان كردم " . می‏گويد اسلام شناسی غير از اسلام دانی است و آنگاه مسئله علوم اسلامی را طرح می‏كند كه ممكن است كسی‏ عالم به علوم اسلامی باشد و اسلام شناس نباشد و در اين جهت هيچ فرقی ميان‏ " علوم مسلمين " از قبيل طب و رياضی و فلسفه و " علوم اسلامی " كه از خود اسلام مايه می‏گيرد و برای شناسايی اسلام است از قبيل تفسير و فقه و الهيات اسلامی ، نمی‏گذارد ، همه آنها را مصداق " « العلم هو الحجاب‏ الاكبر » " می‏داند و از همان روش متصوفه در تحقير علم پيروی می‏كند
نويسنده در آخر جزوه تحت عنوان " سخنی با خواننده " چند فحش چنار و منار حواله كسانی می‏كند كه بخواهند بر اين جزوه ايراد بگيرند ، آنها را صاحب عقده كم حرفی و گمنامی می‏خواند ، آنها را ضحاكهايی كه مارهای‏ دوششان گرسنه مانده‏اند و مغز سر جوان می‏جويند قلمداد می‏كند
نويسنده ايدئولوژی اسلامی را با تصوير هندسی بيان می‏كند و از باشلارد نقل‏ می‏كند كه يك عقيده وقتی كه شكل هندسی پيدا می‏كند بيان خودش را يافته‏ است ، مغلطه می‏كند و خيال می‏كند هر چيزی كه بيان هندسی‏اش را يافت‏ استدلال خودش را هم يافته است و حال آنكه حتی در خود مسائل هندسی چنين نيست.
در صفحه 4 می‏گويد مسئله شناختن و فهميدن غير از دانستن است ، آنگاه‏ مغلطه می‏كند ، می‏گويد " علمای اسلامی عالم هستند ولی اسلام شناس نيستند " و حال آنكه علمای اسلامی آنچه را می‏دانند از علوم اسلامی ، همان را می‏شناسند و آنچه را نمی‏شناسند همان چيزی است كه نمی‏دانند ، نه اينكه‏ اسلام را می‏دانند ولی نمی‏شناسند . البته ميان " دانستن " كه مقابل جهل‏ است و " شناختن " كه در مفهومش تميز و تشخيص و تطبيق افتاده است و نوعی خاص از دانستن است فرق است اما از قبيل فرق عام و خاص . مفهوم‏ " شناختن " به همين دليل كه در آن تميز و تطبيق و رفع ابهام سابق‏ افتاده است بر خداوند اطلاق نمی‏شود . اگر گفته‏اند " معرفت ، علم مسبوق‏ به جهل است ( يا علم مسبوق به علم است كه نسيان متخلل شده باشد " و يا گفته شده است كه " معرفت در مورد جزئيات به كاربرده می‏شود " منظور همين است كه گفته شد
نويسنده با اين مغلطه می‏خواهد عذر خود را بخواهد كه اگر عالم اسلامی‏ نيستم اسلام شناس هستم و آنها كه عالم اسلامی‏اند اسلام شناس نيستند پس‏ خيالتان راحت باشد

نويسنده آنگاه به يك مغلطه ديگری متوسل می‏شود ، شناختن را يكمرتبه می‏برد به مسئله هنر و خلاقيت و اينكه در شعر و هنر و نقاشی‏ هميشه ابتكارها به وسيله افرادی صورت گرفته است كه تحصيلات كلاسيك‏ نداشته‏اند
البته اين هم برای اين است كه نويسنده عذر خود را موجه جلوه دهد ، غافل از اينكه اينجا سخن از شناختن است و شناختن بدون آگاهی و علم امكان‏ پذير نيست ، شناختن خود علم است
نويسنده بايد ادعا كند كه من به فلان دليل از ديگران بهتر می‏شناسم چون‏ بهتر به متون اسلامی واردم و يا بهتر از آنها تجزيه و تحليل و بررسی می‏كنم‏ كه متأسفانه به هيچ وجه نويسنده وارد متون اسلامی نمی‏شود
نويسنده اسلام شناسی خود را به شعر نو نيما و اميد تشبيه می‏كند ، كه از نظری درست است . در ص 8 می‏گويد : دو جور فهميدن است ، ولی بالاخره‏ وارد اين می‏شود كه ديگران فرهنگ اسلامی را می‏فهمند و فرهنگ اسلام و علوم‏ اسلامی غير از خود اسلام به عنوان يك عقيده و ايمان است
در اينجا به كلی نفی می‏كند كه ديگران به هيچ وجه اسلام را به عنوان يك‏ عقيده و ايمان نشناخته‏اند و تنها با علوم قديمه آشنايی دارند ! در صفحه 10 " مكتب " اينطور تعريف شده است : " مجموعه هماهنگ‏ متناسب بينش فلسفی ، عقايد مذهبی ، ارزشهای اخلاقی و روشهای عملی كه در يك ارتباط علت و معلولی با هم يك پيكره متحرك معنی دار دارای جهتی را می‏سازد كه زنده است و همه اندامهای‏ گوناگونش از يك خون تغذيه می‏كند و با يك روح زنده است "
اين تعريف ، تعريف خوبی است و چون داخل گيومه است نشانه اين است‏ كه از ديگری است و به هر حال تعريف خوبی است
به طور كلی بحثی كه در ص 10 درباره مكتب شده است بحث خوبی است ، نقطه ضعف كمی دارد ولی يك نكته روشن نشده است و آن اينكه اولا آيا ممكن‏ است يك فردی شخصا و بالاستقلال و الاجتهاد برسد به جايی كه دارای مكتب‏ باشد كه هم دارای عقيده فلسفی درباره هستی باشد و هم دارای عقايد سياسی‏ درباره رهبری جامعه و هم عقايد اقتصادی درباره نحوه توزيع ثروت و هم‏ عقايد اجتماعی از قبيل ناسيوناليسم يا انترناسيوناليسم و هم عقايد تربيتی‏ و اخلاقی درباره چگونگی تربيت فرزند و درباره اخلاق اجتماعی ؟ به نظر می‏رسد كه برای يك فرد امكان اجتهاد در همه اينها ممكن نيست ، برای يك فرد ممكن است وابسته به مكتبی باشد كه آن مكتب - كه به هر حال‏ پذيرفته اوست - چنين تعليماتی به او می‏دهد ، و يا اينكه جهان بينی خاصی‏ داشته باشد كه همه اين مسائل به طور قهری استنتاج شود . درباره مطلب اول‏ بايد گفت تنها مكتب وحی است كه قادر است چنين ادعايی داشته باشد كه‏ مكتبی جامع به بشر بدهد ، و درباره مطلب دوم بايد گفت تنها جهان بينی‏ توحيدی است كه چنين خاصيت و اثری دارد و می‏تواند ذائقه‏ای برای انسان‏ بسازد كه روح مكتبش را ( نه مشخصات و جزئيات آن را ) در همه مسائل درك كند و به اصطلاح عرفا ذوق خاص در همه مسائل به انسان می‏دهد ( رجوع شود به ورقه‏های " توحيد ، مكتب ، جهان‏بينی "

نوشته شده توسط جوان در شنبه 29 مهر1385 |